مزارات ایران و جهان اسلام

سایت علمی پژوهشی زیارتگاه های ایران جهان اسلام (امامزاده ، بقعه، آرامگاه، مقبره، مزار، گنبد، تربت، مشهد، قدمگاه، مقام، زیارت، معرفی عالمان انساب، کتابشناسی مزارات و زیارت و انساب

مزارات ایران و جهان اسلام

سایت علمی پژوهشی زیارتگاه های ایران جهان اسلام (امامزاده ، بقعه، آرامگاه، مقبره، مزار، گنبد، تربت، مشهد، قدمگاه، مقام، زیارت، معرفی عالمان انساب، کتابشناسی مزارات و زیارت و انساب

مزارات ایران و جهان اسلام
سایت علمی پژوهشی زیارتگاه های جهان اسلام (معرفی بیش از چهل هزار زیارتگاه)
جستجو



در اين وبلاگ
در كل اينترنت
آخرین نظرات
خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه وبسايت ایمیل خود را در کادر ذيل وارد نموده و دکمه ارسال به خبرنامه را بزنید. پس از تکميل مراحل ثبت نام و دريافت اولين ايميل از خبرنامه، روي لينک فعال سازي کليک نمائيد.

لطفا آدرس ايميل خود را وارد کنيد:

FeedBurner

طبقه بندی موضوعی

مطالب این پست

اشتباه بزرگ تاریخى.

جوزجان کجاست؟

موقعیت آرامگاه یحیى بن زید علیه‏السلام  در جوزجان.

تعداد بقاع منسوب به یحیى بن زید علیه‏السلام

 

 

 

 اشتباه بزرگ تاریخى

بعضى از نویسندگان که متأسّفانه عادت به تحقیق و تتّبع در مطالب و
پیشامدهاى تاریخى را ندارند، هر چه را هر جا ببینند نقل مى‏کنند، و با کمال
اطمینان آن را در کتاب خود مى‏آورند. از جمله اشتباهى که نگارنده از بعضى
نویسندگان دیده‏ام این است که جوزجان را با جرجان (گرگان) اشتباه گرفته و
با ضرس قاطع مى‏نویسند: قبر یحیى بن زید علیه‏السلام در گرگان است و اشعار
دعبل خزاعى که یادى از شهید جوزجان کرده، مقصود همان گرگان است که
بین گنبد کابوس و استراباد مى‏باشد؟!

صاحب منتخب التواریخ[1] این اشتباه را ذکر کرده و دیگران هم
که عادت رجوع به مدارک دست اوّل را ندارند آن را یاد آور شده‏اند.
و در جواب باید گفت: قطعا قبر یحیى بن زید علیه‏السلام در گرگان نیست[2]،
از اینرو نگارنده درخواست دارد که بخش بعدى کتاب را با توّجه بیشترى

مطالعه نمایید.

  جوزجان کجاست؟

اکنون باید دید جوزجان کجاست و نسبت این واژه با جرجان و گورکان
چیست؟ مسلّما جوزجان یا جوزجانان همان گوزگان است و یقینا با جرجان
(گرگان) کنونى تفاوت فاحشى دارد.

أبوالفداء گوید:

«جوزجان شهرى است در خراسان نزدیک بلخ و بعضى مسافرین
جوزجانان تلفّظ مى‏کنند.[3]»

یاقوت حموى، متوّفاى 624 ه . ق پس از یکى دانستن جوزجانان با
جوزجان مى‏نویسد: «إسم کورة واسعة من کور بلخ بخراسان و هی بین مرو
الروذ و بلخ، و یقال لقصبتها الیهودیّة، و من مدنها الأنبار و فاریاب و کلار...
[4]»

جوزجان اسم منطقه وسیعى از مناطق بلخ خراسان است. و این شهر بین
مروروذ و بلخ واقع است.

مرکز این منطقه (یهودیّه) نام دارد و شهرهاى مهم آن، انبار و
فاریاب و کلار است. بعد یاقوت اضافه مى‏کند که: «... و بها قتل یحیى
بن زید الشهید
علیه‏السلام.»[5]



و در جوزجان، یحیى، فرزند زید شهید علیه‏السلام به شهادت رسیده است. در
مسالک و ممالک، ابن خرداد لقب پادشاهان را، گوزگان نوشته است[6].

لسترنج نیز جوزجان را با جوزجانان یکى شمرده[7] و آقاى دکتر صفا،
محل حکومت آل فریغون را گوزکانان نوشته و اشاره کرده که آنان در جوزجان
حکم مى‏رانده‏اند[8]».

بعضى گمان کرده‏اند که جوزجان همان گورکان است که به عربى
برگردانده شده و به صورت جوزجان درآمده و امیر تیمور گورکانى به آنجا
منسوب است.

ولى این گمان درست نیست؛ زیرا:

اولاً: در تعریب، وجهى براى تبدیل راء (مهمله) بزاء (معجمه) نیست و
مى‏بایست اگر گورکان تعریب شود جورجان (با راء) تلفّظ شود نه با زاء،
ثانیا: گورکان اصلاً نام محل نیست تا آن را زادگاه امیر تیمور
بدانیم، بلکه گورکان بمعنى داماد است و زادگاه تیمور، کش، از شهرهاى
ماوراء النهر مى‏باشد. و تیمور بدان سبب به گورکان ملّقب بوده که خواهر امیر
حسین، فرمانرواى ماوراء النهر در زوجیّت وى بوده است[9].

یعقوبى، متوفّاى 292 ه .ق که اقدم جغرافى نویسان است مى‏نویسد:
جوزجان را چهار شهر است. سپس انبار و شبورقان (= شاپورکان) را نام

مى‏برد. آن گاه اشاره مى‏کند که:

از جوزجان تا بلخ چهار مرحله است[10].

ابن حوقل، متوفّاى 366 ه . ق جوزجان را از شهرهاى درجه دوّم
خراسان مى‏شمارد.

سپس اضافه مى‏کند که: جوزجان اسم ناحیه (و ولایتى) است که فاریاب
و یهودیّه و انبار از شهرهاى آن است[11].

مستوفى، متوفّاى 675 ه . ق در همین باره مى‏نویسد:

«جوزجان از اقلیم چهارم، و شهرهایش یهودیّه و فاریاب و
شبورقان است[12]

با توّجه به آن چه یاد کردیم جاى شبهه نمى‏ماند که جوزجان نام محلى
در نزدیکى (حدود 19 فرسنگى) بلخ، یعنى از محال خراسان سابق و جزو
کشور فعلى افغانستان است. و در نتیجه بسیار روشن است که این محل
(جوزجان) به کلّى با (جرجان = گرگان) متفاوت است. چه آن که بین جرجان
(که مجاور مازندارن بوده و هست)[13] ( و با جوزجان که اکنون جزو خاک
افغانستان مى‏باشد) مسافت بسیارى است. و بنابراین یحیى بن زید علیه‏السلامبه
طور جرم و قطع در گرگان مدفون نیست[14].

 

علاوه بر این که یحیى علیه‏السلام (به نقل تمام مورّخان که خط سیر وى را تا
خراسان نوشته اند) هیچ‏گاه به گرگان نیامده است. و دلایل مستند دیگرى
وجود دارد که یحیى علیه‏السلام در گرگان مدفون نبوده و اصولاً آن جوان شجاع و
دلیر به آن ناحیه جهت مقابله با سپاه دشمن مهاجرت ننموده است که
عبارتند از؛

1. بلاذرى، نسّابه و مورّخ و از اعلام قرن سوّم هجرى مى‏نویسد:
«و سار [یحیى] حتى أتى هراة، ثم أتى الجوزجان، فانضمّ إلیه قوم من أهلها
و أهل طالقان و الفاریاب و بلخ، فتتام جمیع مَن معه مئة و خمسون رجلاً،
حتّى مات بها...
[15]»

یحیى علیهماالسلام به سمت هراة حرکت کرد و به سوى جوزجان آمد و در آن جا
قومى از طالقان و فاریاب و بلخ به او ملحق شدند، تا این که جمعى بالغ بر 150
نفر شدند و در آن جا به شهادت رسید.

2. أبى نصر بخارى، متوفّاى بعد از سال 341 ه .ق که از نسّابیّون سرشناس
است مى‏نویسد: «نزل الجوزجان. فلحق به قوم من أهل جوزجان و طالقان،
فتقاتلوا قتالا أشدّ القتال ثلاثة أیّام حتّى قتل جمیع أصحابه فبقى هو وحده
فقتل یوم الجمعة وقت العصر بقریة لها أرغوى.
[16]»

وى در جوزجان رفت و قومى از جوزجان و طالقان به او پیوستند و جنگ

شدیدى به مدّت سه روز در گرفت تا این که تمام اصحاب و یاران یحیى علیه‏السلام به
شهادت رسیدند و آن حضرت تنها ماند، و آخرالأمر در عصر روز جمعه در
قریه‏اى بنام ارغوى به شهادت رسید.

همین قول أبى نصر را جمع کثیرى از مورّخان اسلامى که منابع آن در
پاورقى ذکر مى‏شود پسندیده‏اند[17].

3. سمعانى، متوفّاى 562 ه . ق نیز جهت تأیید اقوال فوق چنین مى‏نویسد:

الجوزجانی هذه النسبة إلى مدینة بخراسان ممّایلى بلخ یقال لها
الجوزجانان، و النسبة إلیها جوزجانی، خرج منها جماعة من العلماء، و بها
قتل یحیى بن زید بن على بن الحسین
علیهماالسلام و ذکرها دعبل بن علی
فی قصیدته التائیه.

 

و قبر بأرض الجوزجان محلّه

 و قبر بباخمرى لدى الغربات[18]

 

جوزجانى = منسوب به شهرى در خراسان، بین فاصله بلخ است که به آن
جوزجانان گویند، و منسوب به آن را جوزجانى، و علماء زیادى از آن جا
برخواسته‏اند و در این شهر یحیى فرزند زید علیه‏السلام به شهادت رسید که دعبل
خزاعى در قصیده تائیه خود به آن اشاره نموده است.

4. یاقوت حموى، متوفّاى 624 ه .ق مى‏نویسد:

«أنبیر: مدینة بالجوزجان بین مرو الروذ و بلخ من خراسان، بها قتل یحیى

بن زید بن على
علیهم‏السلام، و لعلها الأبنار.[19]»

انبیر: شهرى در جوزجان بین مروروذ و بلخ از استان خراسان است
که در آن جا یحیى پسر زید علیه‏السلام به شهادت رسیده است و شاید نام
آن‏جا انبار باشد.

5. منصور باللّه‏، متوفّاى 451 ه .ق که از بزرگان زیدیّه است مى‏نویسد:
«مشهده بنبیر مشهور و مزور.[20]»

محلّ زیارت (مشهد) یحیى علیه‏السلام در نبیر (= انبار) مشهور و معروف است.

6. مؤلّف أعلام المنجد مى‏نویسد:

«پس از کشتن یحیى علیهماالسلام سرش را به دمشق فرستادند و جثه او را به
دروازه انبار که مرکز جوزجان بود آویختند و...[21]»

پس از اقوال فوق، دیگر هیچ جاى بحث نیست که یحیى بن زید علیه‏السلامدر
انبار جوزجان به شهادت رسید.

و در اصل گرگان = جرجان بر اثر تشابه اسمى باعث شده که شخصیّت
مدفون دیگرى در آن، به نام یحیى بن زید علیه‏السلامشهرت پیدا کند.

  موقعیت آرامگاه یحیى بن زید علیه‏السلام  در جوزجان

قریه‏اى که مدفن یحیى بن زید علیه‏السلاماست اکنون «امام خورد» نامیده

مى‏شود که به فاصله‏ى یک و نیم کیلومتر در مشرق شهر کنونى سرپل، در
شمال افغانستان، بین بلخ و میمنه واقع است. بنایى بسیار عالى و کهن که
کتیبه‏یى به خط کوفى قدیم دارد.

این کتیبه که به نهایت مبهم و پیچیده نوشته شده، معلوم مى‏کند که
مدفن یحیى بن زید علیه‏السلاماست، اما درباره بانى آن مشکل مى‏توان نظر داد،
چون قدمت کتیبه منجر به شکسته شدن و ریختن فراوان آن شده و به
صورتى که خواهد آمد یکى از فضلاى جوزجان آن را خوانده و در نامه ژوندون
کابل شماره 15 سرطان 1341 ش نشر شده است.

مخفى نماند که طرز این بنا به ابنیه عصر سلجوقیان شبیه است و گمان
غالب مى‏رود که در این عصر بنا شده باشد. آن کتیبه که در گچ کنده شده تا
جایى که خوانده مى‏شود چنین است:

بسم اللّه‏ الرحمن الرحیم

هذا قبر السیّد یحیى بن زید بن على بن الحسین بن علی بن أبی طالب
رضوان اللّه‏ علیه، قتل بارغوى فی یوم الجمعة فی شهر شعبان المعظم، سنة
خمس و عشرین و مائة، قتله سلم بن أحوز فی ولایة نصر بن سیار، فی أیّام
الولید بن یزید لعنهم اللّه‏، ممّا جرى على ید أبی حمزة أحمد بن محمّد غفراللّه‏
ولوالدیه... ممّا امر ببناء هذه القبة الشیخ الجلیل ابو عبداللّه‏ محمّد بن شادان
الفارسی (القادسی؟) حشره اللّه‏ مع محمد و أهل بیته...

ممّا عمل البناء الترمذى غفراللّه‏ له ولوالدیه. هذا القبّة ابو عبداللّه‏ محمّد
بن شادان فارسى ابو محمّد و على غفرله ولوالدیه برحمتک یا ارحم

الراحمین... الامیر ابى‏بکر و الامیر محمد بن احمد و احشرهم مع محمّد
المصطفى
صلى‏الله‏علیه‏و‏آله و على المرتضى وولیّه المجتبى... الحسینیّه محمّد بن شاذان
فارسى ابتغاء لثواب اللّه‏ و تقریبا إلى رسول اللّه‏ و محبّته لاهل بیته الطیّبین.

از این نوشته‏ها چنین بر مى‏آید که بناى بقعه به امر محمد بن شاذان
فارسى، ابو احمد بن محمّد، و به وسیله معمار ابونصر محمّد بن احمد بناء
ترمذى ساخته شده است و از ادعیه مکتوبه و لعن بر قاتلان و گماشتگان
بنى‏امیّه پیدا است که نویسنده و بنا کننده این بقعه شریفه از شیعیان اهل
بیت علیهم‏السلامبوده و کتیبه بعد از ختم دوره امویان نوشته شده که بیمى از امویان
در بین نبود.

ما اکنون بانى آن محمّد بن شادان را نمى‏شناسیم، ولى به قول ابن
خلکان یک نفر به نام على بن شاذان در عصر سلجوقیان معتمد علیه شهر بلخ
بود که وزیر معروف حسن بن على نظام الملک طوسى (408 ـ 485 ه . ق) در
اوایل نشو نماى خود در خدمت او کتابت مى‏کرد.[22]

اگر این على حکمران بلخ را با محمّد، بانى این بقعه، برادر بدانیم و پدر
ایشان شاذان فردى مشترک باشد، پس ایام زندگانى این برادران را در حدود
430 ه . ق پنداشته، مى‏توانیم این بناء را متعلّق به همین عصر بدانیم.[23] به هر
حال آن چه مسلّم این که مرقد یحیى، پسر زید شهید، نوه امام سجّاد علیه‏السلامدر
جوزجان افغانستان است.

 

برخى نیز معتقدند که محمد بن شاذان، برادر فضل بن شاذان نیشابورى
است و چنین نتیجه مى‏گیرند که چون على بن موسى‏الرضا علیه‏السلام در هنگام
سفر به خراسان از نیشابور گذشته و قبر محمد بن محمد بن زید شهید علیه‏السلام را
در قبرستان این شهر زیارت نموده، پس از آن دستور داده تا قبر عموى
محمد بن محمد بن زید علیه‏السلام نیز در سرپل بنا شود. از این رو محمد برادر فضل
بن شاذان این مأموریت را از جانب امام علیه‏السلام انجام داده و کتیبه گویاى این
مطلب است.

 تعداد بقاع منسوب به یحیى بن زید علیه‏السلام

از آن جایى که یحیى بن زید علیه‏السلام پس از شهادت پدر بزرگوارش در
شهرهاى ایران جهت اختفاء و جمع آورى نیرو به سر مى‏برد، لذا همین امر
باعث شده که در شهرهاى مشهد (میامى)، نیشابور (کلیدر)، سبزوار
(سرمزار)، گنبد کابوس و شهر رى (کهنه گل) مزاراتى به آن حضرت انتساب
داده شود که در بخش‏هاى دیگر این کتاب دلایل کسانى که مدفن آن
امامزاده عظیم الشأن را در مناطق فوق الذکر مى‏دانند، بیان نموده و با منابع
تاریخى، به نقد و بررّسى آن خواهیم پرداخت.

سپس شخصیّت‏هایى که هم نام با یحیى بن زید علیه‏السلام در این بقاع مدفون
مى‏باشند را با ذکر منبع و احتجاج به کتب انساب معرّفى خواهیم کرد. باید
یادآور شد، به غیر از پنج شهر فوق که بقاعى منسوب به یحیى بن زید علیه‏السلامدر
آنان وجود دارد، در برخى دیگر از روستاها و شهرهاى ایران مزاراتى به نام

یحیى وجود دارد که در نسب آنان اختلاف است، از این رو اسامى، شهرت
محلى، و مکان بقعه را بیان داشته، و اگر خوانندگان، طالب نسب و شجره آنها
هستند مى‏توانند به کتاب مزارات امامزادگان ایران مراجعه نمایند.

لیست این بقاع در آخر کتاب اشاره شده است.

 

 

[1]. منتخب التواریخ: 263.

 

[2]. قیام زید بن على علیهماالسلام: 364.

 

[3]. تقویم البلدان: 466.

 

[4] و 3 ـ معجم البلدان 2: 182.

 

[6]. المسالک و الممالک: 40.

 

[7]. جغرافیاى تاریخى سرزمینهاى خلافت شرقى: 449.

 

[8]. تاریخ ادبیات 1: 622.

 

[9]. تاریخ ایران 2: 186، مزارات خراسان: 34.

 

[10]. مزارات خراسان: 34.

 

[11]. صورة الأرض: 361.

 

[12]. نرهة القلوب: 189.

 

[13]. گرگان شهریست که او را ناحیتى بزرگ است... و سرحد میان دیلمان و خراسان... و محل استقرار پادشاهان طبرستان است. الخ حدود العالم.

 

[14]. مزارات خراسان: 37.

 

[15]. مزارات خراسان: 37.

 

[16]. سرّالسلسلة العلویّه: 61 ـ 60.

 

[17]. تاریخ یعقوبى 2: 306، تاریخ طبرى 8: 266، تاریخ ابن خلدون 3: 130، الأعلام
8، 146، عمدة الطالب: 290، مشاهد العترة الطاهرة: 69، مروج الذهب 3: 226.

 

[18]. الأنساب 2: 116.

[19]. معجم البلدان 1: 259.

 

[20]. الشافى 1: 190.

 

[21]. اعلام المنجد: 224، مزارات خراسان: 138.

 

[22]. وفیات الأعیان 1: 142.

 

[23]. تاریخ افغانستان بعد از اسلام: 186 ـ 188، مجله یغما، سال 1351، شماره 2850، صفحه 147 ـ 148.

 

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی