مزارات ایران و جهان اسلام

سایت علمی پژوهشی زیارتگاه های ایران جهان اسلام (امامزاده ، بقعه، آرامگاه، مقبره، مزار، گنبد، تربت، مشهد، قدمگاه، مقام، زیارت، معرفی عالمان انساب، کتابشناسی مزارات و زیارت و انساب

امامزاده عبداللَّه ـ بافق‏

این آستان باشکوه در مرکز شهر بافق واقع شده و بنایى مفصّل و عالى است که بسیار مورد احترام مردم محل و اهالى یزد و کرمان مى‏باشد.

از حیث سبک بنا و گنبد و کاشى‏کارى و تزیینات داخلى هم، از آثار تاریخى و دیدنى در پهنه میان یزد و کرمان به شمار مى‏رود و جزو صد مزار باشکوه ایران اسلامى است. اصل بناى حرم، شامل یک اتاق به ابعاد 13×13 متر با چهار صفّه بزرگ مى‏باشد که گنبد مرتفع و مدوّر بقعه بر آن استوار است.

دور بدنة اتاقِ مرقد، با کاشى‏هاى مسدّس لاجوردى و با حاشیه سیاه و سفید ـ کار قرن هشتم و نهم هجرى که در مساجد و مزارات یزد مرسوم بوده ـ پوشیده شده و لبه غرفه‏هاى فوقانى مشرف به صحن اصلى مزار نیز با همین کاشى‏ها مزیّن گردیده است.

سقف مقرنس گنبد در داخل (از طرف مغرب) و دیواره و گوشواره‏هاى زیر گنبد رنگ‏آمیزى و نقّاشى شده و طرح‏هاى بدوى، امّا زیبا در آن به کار رفته و بر عظمت بنا افزوده است. در بدنه مغرب گنبد، شعرى با رقم (عمل و نذر ملاحسن نقّاش بافقى 1281 ﻫ . ق) رنگ‏آمیزى شده است.

در بدنه دیوار سمت راست، محراب گچ‏برى ظریفى دیده مى‏شود که آیات قرآنى و عبارات دعایى آن خطّ حسین یزدى و عمل حسن ولدین جعفر (کذا) استاد معمارباشى است.

در بالاى ضریح اشعارى در مدح امامزاده سروده و قلم‏زنى شده که از قرار ذیل است.

این همـایون بـارگاه بنده خـاص خــداست‏

مــدفن فـرزند مـوسى، مظهر جود و سخاست‏

پــاره قلــب پیمبر، ســرو بوسـتان بتــول‏

معدن جـود و کـرامت، منبع صـدق و صفاست‏

نسـل پاک مـوسى جـعفر امـــام هفتـمین‏

آن کـه از بیداد هـارون کُشــته راه خــداست‏

گـوهر بحـر کـرامت شـد در این وادى نهان‏

این زمین میعادگاه دوست وبى‏چون و چراست‏

بافق و اهلش را ازاین گوهر شرف زاید شرف‏

خــاک این ســامان زین گنج ایمان پُربَهاست‏

هر که رو بر درگهش از روى اخلاص درآورد

بى‏تامّل، حــاجتش زآن قبله حـاجـت رواست‏

مسـتمندان را معـین و بى‏پناهــان را پـناه‏

فیـض او بى‏حدّ و حصر و لطف او بى‏منتهاست‏

هیچ کـس را نامـید از درگـه لطفـش نکرد

آیت فیـض و عـنایت مظـهر جـود و عطاسـت‏

هست این مطلب یقین ما که این بحر کَرَم‏

بهر باران همچو جدّ خویشتن مشکل گشاست‏

بارها از حضرتش کشف و کـرامت دیده‏اند

این حقیقت مـورد تصــدیق اصـحاب ولاست‏

گر بر این درگاه با چشـم بصیرت بنگـرى‏

نـور حقّ پیوسته ساطع از زمین تا بر سماست‏

قدسیان بهر طوافش روى بـر این آسـتان‏

بانک بردارند کـه این جـا روضه اهل صفاست‏

در غرب بقعه، قسمت بالاسر امامزاده اتاقى است که به اتاق حضرت ابوالفضل العبّاس مشهور مى‏باشد. دو طرف آن را پنجره‏هاى مشبّک نقره‏اى کار گذاشته‏اند و به آن
متوسّل مى‏شوند.

اصل صحن و مدخل حرم از جانب مشرق است و دو در از صحن اصلى به داخل حرم باز مى‏شود که یکى مخصوص خواهران و دیگرى مربوط به برادران است. شبستان‏هایى دور تا دور حرم را فراگرفته و با کاشی‌های رنگی زیبا تزیین شده است. مسجدى در غرب بقعه مى‏باشد که متّصل به حرم و رواق است و توسّط چهار در به حرم و یک در به خیابان راه مى‏یابد. کلّ مجموعه حرم 7500 مترمربع است که از این میان 3500 متر را خود امامزاده عبداللَّه و حرم را شامل مى‏شود و الباقى، صحن و دیگر امکانات آستانه است. دویست متر فضا را نیز اخیراً به حسینیه دوازده امام اضافه نموده‏اند.

گنبد بنا که در نوع خود بسیار جالب و باشکوه است، از داخل به صورت عرقچینى به قطر 12 متر و ارتفاع آن از سطح زمین 5/24 متر و از سطح بام بیش از 12 متر و بر ساقه‏اى حدود دو مترى استوار مانده است.

در شرق بقعه، پایین پاى امامزاده، درى بسیار عالى و باشکوه از آب طلا نصب است که سازنده آن احمد و عبّاس پروش، قلم‏زنى آن توسّط عبّاسپور، نجّارى آن توسّط حاج نعمت‏اللَّه حیدرزاده و
سازنده میناى آن جواد لباف است. دو در ورودى دیگر حرم که به نام فضل و حافظ مشهور بوده، اینک به در حضرت ابوالفضل شهرت پیدا کرده است.

در سبک و بناى معمارى آرامگاه، مطالب جالب و خواندنى را در نشریات مختلف مى‏توان دید؛ حتّى برخى از صاحب‏نظران در همان مرحله اوّل ورود به آرامگاه امامزاده، با شباهتى که بین این بقعه با آثار قبل از اسلام وجود دارد، آن را با آثار سبک میتراییسم مشابه مى‏دانند. تعدادى از آنان احتمال اینکه ساختمان از روى نقشه و طرح‏هاى معابد قبل از اسلام ساخته شده باشد را داده‏اند. برخى حتى به آتشکده بودن این ساختمان، قبل از دفن امامزاده عبداللَّه اشاره کرده‏اند و دلیل آن را شباهت این سبک از معمارى با معابد زردشتیان مى‏دانند. گرد بودن گنبد باشکوه امامزاده عبداللَّه از نظر معمارى بسیار قابل توجّه است. از نظر معمارى ساختمانِ بقعه، آن را مربوط به قرن پنجم هجرى و با شواهد موجود تا قرن هفتم هجرى مى‏دانند.

استاد ایرج افشار پس از بازدید از این بقعه درباره آن مى‏نویسد:

آثار مخطوط و منقور آن به ترتیب ورود به امامزاده بدین شرح است.

1. دو تخته آجر پخته که اندازه آن بین آجر خطایى و نظامى است و بر سر در نصب است و یک قطعه سنگ میان آن دو تخته آجر قرار گرفته و بین دو آجر، سه بیت شعر به خطّ نستعلیق منقور و پخته شده است که ذکرش خواهد آمد.

2. در وسط دو قطعه آجر معرّفى شده در فوق، یک سنگ تراشیده به خطّ نسخ با این عبارت نصب است:

«بسم‏اللَّه الرحمن الرحیم، الحمداللَّه ربّ العالمین، صلّى‏اللَّه على محمّداً نبیّه و على ولیّه، و بعد چون حکّام سابق دارالعباده یزد و مباشرین موافق دفاتر دارالعباده یزد مطالبه عشر و سایر رسومات دیوانى از قنات طاهرآباد واقعه در قصبه بافق که وقف است بر جناب امامزاده واجب التعظیم عبداللَّه‌بن موسى‌بن جعفر ـ سلام‏اللَّه علیه ـ مى‏نمودند و از جهت مخارج بقعه شریفه در عهده تعویق بود، لهذا بندگان ذى شوکت و شأن مقرّب الخاقان محمّدخان حاکم به سعى و اهتمام عالى‏جاه محمّد حسن‏خان بیگدلى نایب وقت بافق و بهاباد، قنات مزبور را از عشر و سایر رسومات دیوانى معاف داشته، لعنت خدا و نفرین رسول بر کسى باد که من بعد مطالبه نماید! حرّره فى شهر واجب المرجّب سنته 1424 ﻫ . ق.»

3. طاس مسى بزرگ سقّاخانه امامزاده که کنده‏کارى است و بر دوره آن نوشته است:

[بعد از ذکر نام دوازده امام‏] «وقف موبّد شرعى و حبس مخلّد اسلامى نمود عالى حضرت، گرامى منزلت، سلالة السادات و الاعیان، آقا میرمحمّد بن آقا میرعبّاس بافقى این طاس را مع سه طاس کوچک دیگر بر اهالى قصبه بافق که در مجامع و مجالس تعزیه سیّدالشهدا آب نموده، بیاشامند و آن را نفروشند و نخرند و او را از قصبه مزبور بیرون نبرند و به هیچ وجه تغییر ندهند، مگر جهت مصلحت شرعى، ملعون است کسى که خلاف وقف عمل نماید! و کان ذلک به تاریخ شهر ذى حجة الحرام سنة 1226 ﻫ . ق.»

4. سنگ تاریخ آب انبار امامزاده که از محلّ منصوب گردیده خارج شده است و فعلاً در انبار امامزاده نگاهدارى مى‏شود. این سنگ به اندازه 32×45 سانتى‏متر است و به خطّ نستعلیق بر آن این ابیات منقور شده است:

امــروز به دور شـاه عبّاس‏                 کـز عـدل، شدسـت ظلـم نایاب‏

آهـو با شـیر کرده وصلـت‏                 با برّه شدست گــرگ همخـواب‏

در بافق به حضرت قتابیک‏                توفـیق رفیق شـد به هــر بـاب‏

آب انبـارى سـبیل فـرمود                 در راهِ خـــدا کــریم وهّــــاب‏

عقلم تاریخ برکه مى‏جست     ‏            از غیب رسید حوض پرآب (1901)

5. بر دیوار جنوبى اتاق ورودى، قطعه سنگى مورّخ 1295 ﻫ . ق با مطالب مفصل که به خطّ نسخ بر آن نقر شده نصب است که حکایت از وقف برخى از آب منطقه بر بقعة امامزاده عبدالله دارد که

1. از آثار نفیس و ظریف امامزاده، درِ بزرگ سیاه رنگ آلت سازى شده‏اى است که میان اتاق اصلى بقعه و اتاق مدخل قرار داشت.

این بناى باشکوه به شماره 901 در تاریخ 2/9/1379 در فهرست آثار ملّى ایران به ثبت رسیده است.

شهرت محلّى‏: به اعتقاد اهالى، شخصی مدفون در بقعه، امامزاده عبداللَّه بن موسى‏بن جعفر ‰، برادر امام رضا ‰ و فرزندِ بلافصل امام هفتم ‰ است. این ادّعا در دو تخته آجر پخته که اندازه آن بین آجر خطایى و نظامى مى‏باشد، در سه بیت در سر در بقعه نصب است که بدین شرح مى‏باشد:

این بارگه که بر شده از چـرخ چارمین‏

وز رشک اوست عرش برین دایماً غمین‏

هم طعنه مى‏زند  زصفا بر ریاض خـلد

شـاهـان نهند بر درشـان از  دب جبین‏

خواهى اگرشناسى و دانى تو صاحبش‏

عـبداللَّه بن مـوسى‏کـاظـم ظـهیر دین‏

طبق اشعار فوق، امامزاده عبداللَّه بن موسى ‰ ملقّب به ظهیرالدّین است که در محاوره مردم نیز به این لقب خوانده مى‏شود.

همین ادّعا در اشعار شعراى محلّى نیز به وضوح آشکار است؛ سراینده‏اى به نام راجى، در یک ثلاثى امامزاده عبداللَّه را فرزند امام هفتم‰ دانسته و مى‏نویسد:

این آستانه‏اى اسـت کـه شـاهانِ با نسب‏

بوسـند زافـتخــارش زمـین وى از ادب‏

این سـیّدى کـه گشته شفا گرد مرقدش‏

عبداللَّه است و موسى جعفر او راست اَب‏

راجى به بوى مُشک زخاکش که از شرف‏

گر خوانمش ریاض جنان نُبوَد این عجب‏

اشعار دیگرى گویاى این ادّعا است که در کتاب مزارات یزد به آن اشاره شده است.

در کتاب تاریخ بافق، ورود امامزاده ظهرالدّین عبداللَّه بن موسى بن جعفر‰ به بافق و شهادت او به دست مخالفان، به تفصیل نگاشته شده است. امّا این شهرت تنها از زمان صفویّه بر بقعه نهاده شده و از طرفى، لقب ظهیرالدّین تنها میان ساداتى که از نسلِ امام جعفرصادق ‰ بوده، متداول و استعمال شده است که برخى از نوادگانِ امامزاده جعفر ‰ یزد در قرن ششم و هفتم از این لقب استفاده مى‏کردند.

درباره شخصیّت مدفون در این بقعه سه قول است؛ عدّه‏اى با توجّه به گفتار محمّدمفید مستوفى بافقى که مى‏نویسد: «حضرت شاه نعمت‏اللَّه ولى به بافق آمده و بعد از دریافت شرف زیارت حضرت امامزاده واجب التعظیم و التکریم، امامزاده عبداللَّه بر در مزار منوّر لحظه‏اى جلوس نمود، تصوّر مى‏کنند این مزار متعلّق به جدّ شاه نعمت‏اللَّه ولى است که بر ما معلوم نیست در چه زمانى در این‌جا به شهادت رسیده است.

مدّعیان این قول، دلیل خود را از کتاب رساله اسدیّه اقتباس نموده‏اند که وى ضمن شمارش اجداد شاه نعمت‏اللَّه ولى، از ظهیرالدّین عبداللَّه نام مى‏برد و نسب وى را به این ترتیب ذکر مى‏نماید: ظهیرالدّین عبداللَّه بن تاج‏الدّین یحیى بن محیى‏الدّین هاشم بن کلیم‏الدّین موسى بن قوام‏الدّین جعفربن فخرالدّین صالح بن حاتم بن زین‏الدّین على بن صدرالدّین ابراهیم بن ابى‏ابراهیم على بن محمّد بن اسماعیل بن امام جعفرصادق ‰.

چنان که سیّدظهیرالدّین عبداللَّه در قرن پنجم هجرى مى‏زیسته و این بارگاه نیز پس از آن ساخته شده و قبلاً به عنوان معابد اسلامى گمان زده مى‏شد، این قول را تقویت مى‏دهد.

احتمال دوّم، که با داستان هجرت و شهادت امامزاده عبداللَّه به بافق هم‏خوانى دارد، وى را از نوادگان امام موسى‏کاظم ‰ و نسب شریف وى را عبداللَّه بن جعفر بن محمّد العابد بن امام موسى‏کاظم‰ مى‏دانند و چنین قایلند که وى از جمله مهاجران به کرمان بوده که پس از درگیرى با خوارج در حدود سال 296 ﻫ . ق، زخمى و به این حدود پناهنده و سرانجام به شهادت رسیده است. گزارش فوق با آنچه در منطقه کرمان اتّفاق افتاد، هم‏خوانى دارد؛
امّا هیچ دلیلى از مهاجرت عبداللَّه بن جعفر بن محمّد العابد
به کرمان در دست نیست و این شخص در کتب انساب مجهول
به نظر مى‏رسد.

قول سوّم، که از اهمیّت ویژه‏اى برخوردار است و با واقعیّت نیز نزدیک‏تر و با داستان شهادتِ امامزاده عبداللَّه هم‏خوانى دارد، او را از نوادگانِ امام هفتم ‰ و نسب شریف وى را با چهار واسطه به این صورت ذکر مى‏نماید: سیّدعبداللَّه بن حمزه بن احمد بن ابراهیم المجاب بن محمّد العابد بن امام موسى‏کاظم ‰ .

وى سیّدى جلیل‏القدر، عظیم الشأن و بسیار بزرگوار بود. پدرش، سیّدحمزه همچون اکثر سادات موسوى از نسل ابراهیم المجاب در سیرجانِ کرمان سکونت داشته و در روستاى تکیه چهارگنبد، داراى گنبد و بارگاه عظیمى است. او مکّنى به ابوحمد و صاحب دو فرزند به اسامى محمّد و ابوعبداللَّه احمد مى‏باشد. ابن مهنّا، جعفر و عبداللَّه را بر تعداد فرزندان وى افزوده و آنان را بلا عقب ذکر مى‏نماید.

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی
موضوعات
سایت علمی پژوهشی زیارتگاه های جهان اسلام (معرفی بیش از چهل هزار زیارتگاه)
Designed By Erfan Powered by Bayan